آموزش شـطرنج

ويكتـور كورچنوى

تقويت توانايى كسى همچون يك بازيكن شـطرنج امر آسـانى نيسـت. پـرورش عضلات بازو يا پاهاى يك وزشـكار بسـادگى از طريق تمرين با وزنه هاى مختلف قابل حصول اسـت. همچنين تمرين به بهبود سـرعـت در شـنا و دو كمك مينمايد. اما چقـدر زمان و انرژى بايد جهت بدسـت آوردن مختصر پيشـرفـت در شـطرنج بكار برد؟ هـزاران نفـر در سـر تا سـر جهان بطور منظم به بازى شـطرنج ميپـردازند اما در مجموع هـيچ پيشـرفـت قابل توجهى حاصل نميكنند. زمانى كتابهاى آموزشى لاسـكـر، كاپابلانكا و ايـوه را مطالعه می نمودم، گفته هاى ايوه را بخاطر هماهـنگى و اسـتدلال منطقى اش سـتايـش كردم. اما بويـژه يادداشـتهاى لاسـكر را بخاطر دارم. او فـرد بسـيار خوشـبينى بود بواسـطه آنكه اظهار ميداشـت قادر اسـت درمدت ۱۲۰ سـاعت يك شـطرنج باز مبتدى را به سـطح يك اسـتاد بين المللى برسـاند. نميدانم چه كسـانى اين ادعاى لاسـكر را می پـذيـرند اما بيشـك فاصله بـس درازى اسـت ميان كسى كه فقط چگونگى اجتناب از خطاهاى بزرگ را می داند (مبتدى) و كسى كه به اسـتقلال تكنيكى در بازى دسـت يافـته و به سـيسـتمهاى گشـايشى مختلف مجهـز بوده و به ظرافـتـهاى اســتـراتـژى شــطـرنج واقـف اسـت ( اسـتاد شـطرنج ) دليلى وجود نـدارد كه يكنفـر هـنگاميكه اسـتاد شـد بتـواند با موفـقـيت به بازيكنان جوان تعـليم شـطرنج دهـد. اسـتعـداد و قابليت تعليم و آموزش، از ويـژگى خاصى برخوردار اسـت من هرگز بطور جدى به پسـرم شـطرنج را آموزش نـداده ام. فقط وقتى ديدم خيلى مغـشـوش و سـر درگم بازى می كند، كتابى به او توصيه نمودم و گفـتم اول اين كتاب رابخوان بعـد با هم بازى ميكنيم. براى كسى به سـن و سـال او شـطرنج فـقـط يك وسـيله بازى و سـرگرمى اسـت، مثـل يك تـرن بـرقى، اما براى من شـطرنج يك حرفه اسـت. من هـرگز نتـوانسـته ام طرز تـلقى و نگـرش او به شـطرنج را درك كنم هـمانطور كه او نتوانسـت در اين زمينه مرا درك كند. وظيفه يك معلم آنسـت كه اسـتعـداد را در شـاگرد خود كشـف كند، آنـرا شـكوفا كرده و پـرورش دهـد وفقط بعـد از اين مرحله اسـت كه ميتواند با تمرين و ممارسـت منظم و آشـنا كردن وى با مسـايل پـيچـيده و جديد او را به سـطوح بالاتـر ارتقا دهـد. در سـال ۱۹۷۲ لئونارد باردن مسـئول آموزش شـطرنج جوانان ( لندن ) شـد و سـال ۱۹۷۶ فرصتى بدسـت آمد كه من با سى تن از جوانان بازى كنم ( بشـكل سـيمولتانه ) اين بازى هـفـت سـاعت بطول انجاميد. نتيجه آن ۱۱ مسـاوى يك شـكسـت و ۱۸ بـرد بـود در سـال ۱۹۷۹ بوريـس اسـپاسـكى نيز به بازى مشـابهى در انگليـس با جوانان پـرداخـت. در ۵ بازى شـكسـت خورد با ۱۲ نفـر مسـاوى گـردید، وفقط در ۱۳ بازى به پيروزى رسـيد. سـه نفـر از بازي كنانى كه موفق به شـكسـت دادن اسـپاسـكى شـدنـد بعـدها به مقام اسـتادى بزرگ نايل شـدند و دو نفـر ديگـر اسـتاد بين المللى يا اسـتاد ( فدراسـيون جهانى شـطرنج ) شـدند. آن بازي كنى كه مرا شـكسـت داد نيگل شـورت بود. بی آنكه بخواهـيم به شـيوه آموزشى لئونارد باردن بپـردازم فقط به عنوان يك بازيكن پيشـرو سـعى میكنم به بعضى عوامل كه موجب پيشـرفت بازي كنان میشود اشـاره نمايم.

شـايد موضوع اصلى كه يك بازي كن مبتدى را هـمواره بخود مشـغـول ميكند اين نكته باشـد كه كدام قابليت و ويـژگى ذهنى اسـت كه گواه اسـتعـداد ذاتى وى می باشد. در عصرى كه كتاب و آموزش شـطرنج بطور وسـيعى گسـترش يافـته اسـتعـداد فطرى از اهـميت اسـاسى چندانى برخوردار نيسـت. در اين زمينه قابليت كار سـخت وپـيگـير در شـطرنج داراى اهـميت بيشـترى می باشـد. من چند اسـتاد بزرگ را می شـناسـم كه از اسـتعـداد ذاتى خاصى نيـز برخوردار نبوده اند، يكى از آنها بوتونيك اسـت كه براى ۱۵ سـال قهرمان جهان بود. وى به عوض اسـتعـداد فطرى از يك ظرفـيت اسـتـثـنايى براى كار و تلاش بهـره مند بود پس مطالعه شـطرنج از عوامل مفـيد پيشـرفـت و ترقى در اين ورزش اسـت. اما يك بازيكن چه موقع بايد شـروع به مطالعه جدى نمايد؟ بديهى اسـت كه نبايستى به يكباره براى كسـب يك رتبه با سـراسـيمگى و شـتاب بجلو بتازيم. مبادرت جدى به ورزش شـطرنج فـشـار ذهـنى قابل توجهى را طلب مينمايد كه اين خود میتواند بازدارنده ديگر مطالعات و اشـتغالات ذهـنى فـرد باشـد. اما در شـكل متعادل آن شـطرنج ورزشى مفـيد اسـت. معمولاً بهتر اسـت از سـنين ۱۰ يا۱۲ سـالگى بازى شـطرنج را شـروع كنيم و تجربه نشـان داده اسـت كه در اين سـنين بازي كن به گونه اى مسـتحكم پيشـرفـت نموده و ذهـن او را براى تفكر منطقى از آمادگى بيشـترى برخوردار اسـت. من گاهى اوقات از خود می پـرسـم چگونه بايد ارزش و كيفـيت بازى را ارزيابى نمود. آموختن نحوه حركت مهره ها موضوع سـاده اى اسـت اما اين مسـئله مثـل آموختن چند كلمه از يك زبان بيگانه اسـت. همانطور كه با فراگيرى چند كلمه نميتوان مدعى شـد قادر به تكلم آن زبان هـسـتيم در مورد شـطرنج نيز صرف آموختن حركتها نميتواند دال بر دانسـتن شـطرنج باشـد. شـطرنج نيز هـمچون زبان بايسـتى بطور پيوسـته و دایم مورد تفحص و تحقيق قـرار گيرد؛ زيرا همواره چيز جديدى براى آموختن وجود دارد. حتى قهرمانان نيـز اگر به مطالعه مدام نپـردازند دچار پسـرفـت وتحليل میشـوند. اگر شـما به اصول علمى شـطرنج تسـلط يابيـد و خواهان آن ميباشـيد كه توانايـيهاى خود را گسـترش و تعميق بخشـيد بهتر آن اسـت كه همه بازيهاى خود را ثـبت كنيد و در فرصتهاى بعـدى به تحليل و بررسى آنها بپـردازيد. اين كار را میتوانيد با دوسـت يا مربى خود انجام دهـيد اما بهتر همان اسـت كه به تنهايي اقدام به تفـسـير بازى خود كنيد. در اين مورد بايد دقـيـق عمل كنيد و براى هـمه بازيهاي تان تفـسـيرى بنویسـيد – خواه در آن بازى برنده يا بازنده شـده باشـيد. از اين طريق ميتوانيد مراتب تحول فكرى خود را دنبال نموده و به اشـتباهات خود و حريفـتان پی ببريد.توجه داشـته باشـيد كه براى پيشـرفـت در بازى شـطرنج بازى با بازي كنى كه از شـما قـويـتر اسـت مفـيـدتر اسـت. زيرا بدین وسـيله به نقاط ضعـف خود پى ميبريد. همينطور مطالعه چند بازى با تمام جزئيات آن – بازيهايى كه سـيسـتم آنها مورد دلخواه تان اسـت – بسـيار ارزشـمند ميباشـد. بخاطر سـپردن يك شـيوه گشـايشى سـلاحى اسـت كه شـما ميتوانيـد از آن در عمل اسـتفاده كنيد.با تقـليد و پـيروى از بازي كنان بزرگ شـطرنج قادر خواهـيد شـد كه خود را به سـطوح بالاتر بكشـانيد. از اين هـراس نداشـته باشـيد كه از بازى كاپابالانكا يا فـيشـر تقليد كنيد چرا كه آنها نيـز خود براى رسـيدن مقام قهـرمانى از همين روش سـود برده اند. بطور كلى ضرورى اسـت كه يك يا دو شـيوه گشـايـش بازى را بياموزيد، و به چند پـوزيسـيون اسـاسى در آخر بازى نيز مجهز شـويد. هـيچ نكته خاصى در آموزش وارياسـيون هاى بيشـمار وجود ندارد آنچه اهـميت دارد درك شـيوه هاى گشـايشى مورد انتخابتان و كشـف ظرافـتهاى اسـتراتـژيكى بازى میباشـد.شـطرنج از طرفى سـاده و از جانب ديگر بازى پيچيده اى اسـت. با شـناخت و در نظر گرفـتن مسـايل فـوق آماده خواهـيد بود كه مهارت هاى شـطرنجى خود را با كمك اصول آموزشى تحكيم بخشــيد