مسـابقه^ء تسـليحات هـسـته اي

توازن وحشت ميان هند و پاکستان

نوشـته Vaiju NARAVANE                برگردان: امیر رضا وکلیلی فـرد

از لوموند دپلوماتیک به زبان فارسی

هنگامي که کشـور هـند در ماه مه ١٩٩٨ پنج آزمايش هـسـته اي زيرزميني را به مرحله^ء اجرا گذاشـت و خود را به عـنوان يک قـدرت هـسـته اي مطرح نمود، نويسـنده^ء مشـهور هـندي، اميتاو قـوش رماني را تحت عـنوان کاخ آيينه ها مي نگاشـت که انتشـارات " سـوي " به سـال ٢٠٠٢ آن را به چاپ رسـاند. چند هفـته بعـد، پاکسـتان نيز به نوبه^ء خود شـش آزمايش هـسـته اي انجام داد. در اين هنگام؛ اميتاو قـوش مضطربانه دسـت از کار کشـيد و در صدد برآمد تا تأثـير اين دو حادثه را برافکار عمومي ِ دو سـوي مرز دريابـد و به مطالعه^ء آثار فـرعي آنها در حوزه هاي نظامي، ژئواسـتراتـژي و سـياسي - اجتماعي بپـردازد.

" شـمارش معکوس "^(١) دسـتاورد اين پـژوهـش هاسـت که به صورت کتابچه اي انتـقادي - چيزي بين گزارش وبيانيه - به نگارش درآمده اسـت. واپسـين فصل آن لرزه بر اندام آدمي مي اندازد، فصلي که اميتاو قوش آسـيبهاي ناشي از يک جنگ هـسـته اي را خاطرنشـان مي سـازد. اگر بمبي بر شـهرهاي دهلي نو، بمبئي يا کراچي فـرو ريزد، چه روي خواهد داد؟ چند نفـر قـرباني بر جاي خواهـد ماند؟ چه هـرج و مرجي را در پي خواهـد داشـت؟ پا سـخها وحشـت آورند.

نويسـنده به همراه وزيـر دفاع هند^(٢)، آقاي جرج فـرناند که برجـسـته ترين و اسـرارآميزترين سـياسـتمدارهـندي ( رهـبر پيشـين سـنديکا و مدافع پابرهـنگان ) اسـت، عازم يخچال طبيعي " سـياشـين" در ارتفاع ٦٠٠٠ متري مي گردد، جايي که هند و پاکسـتان درگير جنگي بيهوده هـسـتند. او حتي از سـايت آزمايشـهاي هـسـته اي در "پوخران" و روسـتاهاي مجاور آن بازديد مي کند. سـاکنان اين روســتاها به سـرطان پوسـت و بيماريهاي ناشـناخته^ء ديگري مبتلا شــده اند. وي با ژنرالهاي ارتش ونيز مخالفان سـلاحهاي هـسـته اي ملاقات مي کند و به ديدار نظريه پـردازان حوزه هاي تسـليحات هسـته اي مي رود که رياسـت گروه هاي پـژوهـشي وزارت دفاع را بر عهـده دارنـد و عضو کميته هاي مشـورتي آن هـسـتند. اميتاو قوش در پاکسـتان، با لابي طرفـدار تسـليحات هسـته اي و مخالفان آن به بحث مي پـردازد و گزارشي از گفـتگوي مفصلش بااسـما جهانگير که حقوقـدان و مدافع حقوق بشـراسـت، به ما ارائـه مي نمايــد.

قوش با تاکيد بر رياکاري واکنشـهاي خشـم آلود کشـورهاي غـربي ( که از ميان آنها تنها پنج عضو دائم شـوراي امنيت سـازمان ملل متحد داراي هـزاران کلاهک هسـته اي هسـتند )، مي کوشـد تا دلايل هـند و پاکسـتان را براي توجيه چنين رفـتاري کشـف کند. اما هـيچ دليلي براي توجيه آن نمي يابــد.

بر عکس، وي در اين راه به خطوط فکري بشـدت متضادي در دو سـوي مرز پي مي برد. براي هـند، بمب اتمي ابزاري اسـت که به وي اجازه مي دهـد به يک بازيگر اصلي در صحنه جهاني بدل شـود و بدين ترتيب، در سـطح بين المللي تاثـيرگذار گردد. بمب اتمي نه براي بکارگيري، بلکه به عـنوان ابزاري بازدارنده سـاخته شـده اسـت. اين کشـور خود را مصوون از خطر حس مي کند، زيرا دمکراسي در هـند از سـياسـتي نسـبتا پايدار درطي پنجاه سـاله گذشـته بهره گرفـته و از جنگ هاي اين کشـور با پاکسـتان کمتر آسـيب ديده اسـت.

اما براي پاکسـتان که هميشـه دسـتخوش بي ثـباتي، تغـييرات بيرحمانه در قـدرت و نظام خشـونت دائمي اسـت، همان گونه که مقامات آن کشـور آشـکارا اعلام کرده اند بمب اتمي واﻘﻌﺄ مي تواند مورد اسـتفاده قـرار گيرد. اسـما جهانگير در اين اثـر چنين خاطرنشـان مي کند:« رخ دادن هـرگونه حادثه اي ميان هـند و پاکسـتان امکان پـذيـر اسـت، زيرا سـياسـتهاي مان بر پـايه هاي غـيرعـقلايي اسـتوار شـده اسـت و تصميم هاي مان به شـيوه^ء موضعي و به دور از همه جانبه نگري اتخاذ مي شـود ». در اين اثـر، اسـتروب تالبوت^(٣) معاون وزيـر امور خارجه آمريكا در دولت بيل كلينتون و مسـوول مذاکرات با هـند از گفـتگوهايش در خصوص منع گسـترش تسـليحات هـسـته اي با وزير امور خارجه^ء اسـبق هـند، آقاي جسـوانت سـينگ که هم اکنون رياسـت گروه پـژوهـشي موسـسـه^ء پـرنفـوذ  "بروکينگ" را بر عهده دارد، سـخن به ميان مي آورد. از ميان چهارده دور گفتگو، برخي ازمذاکرات تنها با حضور وزيـر برگزار گرديده اسـت، ولي در بيشـترآنها گروهي از کارشـناسـان ارشـد نيز وي را همراهي کرده اند. درطول اين مذاکرات، حوادثي رخ دادند، از جمله: تجاوز پاکسـتان به هـنـد ( که به جنگ " کارگيل" معـروف شـد )، افـزايش تنشـهاي ميان دو کشـور، عقـب نشـيني پاکسـتان زيـر فـشـار ايالات متحده و ديدار موفقيت آميز ويليام کلينتون از هـند در ماه مارس سال ٢٠٠٠ .

از نظر واشـنگتن، هـدف اوليه^ء اين مذاکرات ترغـيب هـند به امضاي پـيمان منع کامل آزمايشـهاي هـسـته اي بود. اما کاهـش توانايي هـسـته اي اين کشـور  (سـاخت موشـکها، کنترل صادرات مواد هـسـته اي...) نيـز مدنظر قـرار داشـت. اين گفـتگوها بدون دسـتيابي به نتيجه اي پايان يافت، زيرا هـند عميقا احسـاس مي کرد امضاي چنين سـندي کاملا غـيرعادلانه اسـت. کتاب خاطرنشـان مي سـازد که اين مذاکرات برخي ازتغـیيرات تدريجي را در " تمايلات" آمريکا به اسـلام آباد به همراه داشـته و باعث تحکيم هـرچه بيشـتر روابط ميان " متحدان طبيعي" يعني هـند و ايالات متحده شـده اسـت. امروزه روابط آن دو کشـور، علي رغم موقعـيت ويـژه^ء پاکسـتان به عنوان " متحد اصلي ايالات متحده در خارج از ناتو" بيش از پيـش مسـتحکم مي گـردد.

١- اميتاو قوش؛ شـمارش معکوس؛ انتشـارات فيليپ ري؛ پاريس؛ ٢٠٠٤؛ ١٦٠ صفحه. اين اثـر در ابتـدا در نيـو يورکر و در اکتبر سـال ١٩٩٨ تحت عنوان شـماس معکوس به چاپ رسـيده اسـت.

٢ – در اين زمان مسـووليت دولت را آتال بيهارى واجپايى از حزب باراتيا جاناتا ( ملي گرايان هـندو) بر عهده داشـت که پس از شـکسـت در انتخابات ماه مه ٢٠٠٤، آقاي منموهان سـينگ از حزب کنگره جانشـين وي شــد.

٣ – اسـتروب تالبوت؛ متعهد کردن هـند. ديپلماسي،دموکراسي و بمب؛ موسـسـه^ء انتشـاراتي بروکينگ؛ واشـنگتن؛ ٢٠٠٤؛  صفحه.٢٦٨