پیوسـت به گذشـته:

قسـمت دوم

حکومت بریتانیای کبیر با درک اینکه میتواند در تجرید قرار بگیرد، جرئت تجاوز مسـلحانه را نکرده و به تعقیب تاکتیک محتاطانه ترجیح داده، به محکمه^ء بین المللی و شـورای امنیت شـکایت کرد و در آنجا تلاش بخرچ داد.تا فیصله در باره ایجاد کمپنی « بین المللی » ( در عمل کمپنی انگلیس ـ امریکا ) برای بهره برداری از ثروت های ایران را بقبولاند. اتحاد شـوری هـند و یوگوسـلاویا در شـورای امنیت به حمایت از ایران برخاسـتند.

به تاریخ سـیزده جولای 1952 اولین تصادم بزرگ علنی بین شـاه و مصدق به وقوع پیوسـت که به برکناری مصدق منتهی گردید، ولی پیش کشـیدن نا سـنجیده کاندیدای گ. سـلطان به صفت جانشـین وی اعتراضات شـدید را در کشـور بر انگیخت. به تاریخ بیسـت و دوم جولای شـاه مجبور شـد تا مصدق را در پسـت صدراعظم احیا نموده و با تقاضای مبنی بر اعطای قـدرت عام و تام برای او جهت پیشـبرد تغییرات در کشـور، به امید اینکه از این طریق خواهـد توانسـت تا جامعه ایران را آرام کند، موافقه نمود.

در سـپتمبر، هاری ترومن و وینسـتون چیرچل که در ماه اکتوبر 1951 مقام صدارت را کسـب کرده بود یاد داشـتی را به مصدق ارسـال کردند. در یاد داشـت فورمول حل و فصل مساله نفـت پیشـنهاد شـده بود که مسـلماً قـبل از همه منافع کشـور های غرب را مطمح نظر داشـت، مصدق آن را رد نمود و مناسـبات دیپلماتیک با بریتانیای کبیر را کاملاً قطع کرد. او شـاه را به توطئه ها با « عناصر خارجی » متهم سـاخت. به تاریخ بیسـت و هشـت فبروری 1953 او در مورد سـلب صلاحیت های شـاه مشـروطه از خود به نسـبت وضع صحی اعلام کرد ولی بعـد از چند سـاعت فیصله خود را لغو کرد.

امپریالیزم امریکا تصمیم گرفـت تا از منازعه انگلیس ـ ایران و مشـکلات ناشی ازین وضع در برابر انگلسـتان، برای تقويه مواضع خود درین منطقه اسـتفاده کند. طرح امپریالیزم امریکا مبنی بر اینکه انگلسـتان را در تنگنا قـرار داده و ارتفاعات حاکم را در اقتصاد ایران اشـغال نماید جز ترکیبی مهم « استراتیژی بزرگ » سـرمایه انحصاری ایالات متحده امریکا را که در جهت توسـعه سـاحه نفوذ خود در بسـیاری مناطق جهان تلاش می ورزید، تشکیل میداد. بنابرین، ایالات متحده امریکا در حرف برای مسـاعدت به حل و فصل منازعه انگلیس ـ ایران تمایل نشـان داده ولی در عمل به خاطر منافع خود می سـوخت.

امید ها برای تبدیل کردن ایران به عرصه عملیات استراتیژیکی قوای مسـلح با هدف گیری علیه اتحاد شـوری نقش مهمی را بازی می کرد. رهبران نظامی ایالات متحده امریکا خاطر نشـان می سـاختند که نزدیکی تاسیسات مهم صنعتی اتحاد شـوری بقدر کافی مفهوم روشـن میسـازد که چرا به ایالات متحده امریکا لازم اسـت، شـرق میانه را در سـاحه نفوذ خود حفظ کند. از جانب دیگر، ایالات متحده بر این عقیده بود که ذخایر نفت ایران، عراق و کشـور های شـرق نزدیک و میانه دارای اهمیت عظیم بوده در صورت جنگ میتواند اهمیت حیاتی داشـته باشـند. »

از اینکه فشـار مالی و اقتصادی، اقدامات دیپلماتیک، توطئه های سـیاسی معطوف بر برکناری مصدق ناکام شـدند، محافل امپریالیستی و ارتجاع داخلی و قشـر فوقانی دنباله رو امریکایی اردوی ایران که ارتباط با آن داشـتند مشی کودتای دولتی را در پیش، گرفـتند. بوسـیله^ء ارگان های حکومتی ایالات متحده، کمپاین تبلیغاتی به مقصد ایجاد پوشش ایدیولوژیک برای ماهیت ارتجاعی عملیات پلان شـده براه انداخته شـد. محور اصلی عملیات را این تیزس تحریک آمیز تشکیل می داد: اگر رژیم ضد شـاهی مصدق حفظ شـود، اتحاد شـوری « قـدرت را بدسـت خواهـد گرفـت. » تعبیر ذیل به اذهان عامه تحمیل می شـد: پریزدنت آیزن هاور که ( او در سـال 1953 کرسی ریاسـت جمهوری را اشـغال کرد. ) « نسـبت به ایران کمونیستی نگران بود »، برای برکناری « مصدق گذشـت ناپذیر »، « این مظهر بدی » موافقت کرد.

چون ف. دالیس وزیر خارجه در مجلس نماینده گان کانگرس ایالات متحده اظهار نمود: « هر گونه حکومت ایران، به اسـتثنای حکومت کمونیستی برای ما به مقایسـه حکومت کنونی بهـتر می بود. ما روابط با مصدق را غیر ممکن شـمردیم »، روز نامه « نیویورک پسـت » با تبصره پیرامون این اظهارات نوشـته بود: « حکومت مصدق الی ختم امسـال سـقوط می کند ... احتمالاً مصدق به وسـیله اردو، خاصتاً با واشـنگتن ــ که آنرا با تسـلیحات معاصر تامین نموده و پرسـونل آنرا تعلیم و تربیه میدهـد، ارتباط نزدیک دارد ــ سـقوط داده خواهد شـد. »

به کشـف وزارت خارجه وظیفه داده شـده تا وضع اقتصادی ایران را تحلیل کند ضمناً عواقب احتمالی کاهش دریافت سـرمایه گزاری های خارجی ارزیابی می شـد. ر. هلسـمن مسـوول آن وقت کشـف دیپلماتیک نوشـته بود که نتایج سـیاسی چنین تحقیقات با روشـنی مهلک از آب در آمدند. حکومت ایران مطابق این پیشبینی می توانسـت حتا در شـرایط تحریم اقتصادی نیز مقاومت کند. در واشـنگتن بر این نظر شـدند که تأخیر مجاز نیسـت. تصمیم گرفته شـد تا صدراعظم مصدق، که جرأت ملی سـاختن ذخایر نفت کشـور خود را نموده بود، سـرنگون سـاخته شـود. برای انجام دادن این عمل جنایتکارانه ماشـین کشـف ایالات متحده امریکا بکار انداخته شـد.

ادارات کشـف دو کشـور یعنی ایالات متحده امریکا و بریتانیای کبیر در تدارک و پیشـبرد کودتای دولتی در ایران فعالانه همکاری می کردند، اما نقش رهـبر آرکسـتر به سی. آی. ای. تعلق داشـت. آلن دالس رئیس وقت سی. آی. ای. که در توطئه های سـیاسی تجربه اندوخته بود، مبتکر و سـازمانده اسـاسی عملیات بود. او به آزمایشی قریب الوقوع نیرو های سی. آی. ای. درین منطقه مهم استراتیژیک برای ایالات متحده اهمیت فوق العاده قایل بود.

نماینده اسـاسی سی. آی. ای. در شـرق نزدیک و میانه کرمیت روزولت فوق الذکر مسـتقیماً کودتا را تدارک می دید.

او ارتقای خود را در نردبان هراشی کشـف در سـالهای جنگ دوم جهانی آغاز کرد. طبق گواهی همکاران اش، هنوز در همان وقت یک صفت مهم اخلاقی وی که ویژه سـایر شخصیت های رهبری کننده^ء  سی. آی. ای. نیز میباشـد، متبارز گردید: او درمورد شـیوه ها و وسـایل حل و فصل وظایفی که در برابر وی قـرار میگرفـت، کم فکر می کرد؛ برای او فقط هدف مهم بود. او « متخصص برجسـته» شـرق نزدیک و میانه که ایالات متحده امریکا آنرا « مخزن نفت و دهلیز مهم استراتیژیک اتصال کننده سـه قاره » تلقی می کرد بشمار میرفت. کرمیت روزولت با سـپری نمودن سـالیان زیاد در کشـور های این منطقه مسـایل داخلی، سـنن، رسـوم، عنعنات و زبان های مردمان سـاکن اینجا را خوب مطالعه نمود. طبق اذعان خود وی، او خود را در اینجا مانند هریک از ایلات امریکا آزاد احسـاس می کرد.

رئیس سی. آی. ای. بوی وظیفه داد تا وضع را در محل مطالعه کند، با اشـخاص لازم تماس بگیرد و به آنها کمک مخفی برسـاند و در عین زمان فکر کند که چگونه و چه وقت نیروهای متخاصم حکومت بکار انداخته شـوند. برای این منظور به کرمیت روزولت لازم افتاد که چند بار مخفیانه به این کشـور سـفر کند. او قبلاً نیز تحت نام اسـتاد تاریخ و رییس انجمن دوسـتان امریکا در شـرق نزدیک که سی. آی. ای. جهت تأمین « پوششی » برای کارمندان خود در ایران و سـایر کشـور های منطقه ایجاد کرده بود. اکثراً به تهران سـر میزد. درین جا بعضی ها او را در چهره می شـناختند و برخی از ایرانی ها که خدمت محرمانه را برای امریکا انجام می دادند، در مورد تعلقيت وی به کشـف آگاهی یافته بودند.کرمیت روزولت برای اینکه خود را افشـاء نکند و اثر پای اجنت های خود را از نظر اداره امنیت ایران پنهان نگه دارد با رعایت حد اکثر احتیاط عمل نموده آدرس دفتر خود را دائماً تغییر میداد و سـتر و اخفاء محیلانه را بکار می برد. او در عمارت سـفارت امریکا ظاهر نمی شـد. ریزید نتوری سی. آی. ای. در تهران با وی مخفیانه ارتباط می گرفت. پنج امریکایی، کارمندان سی. آی. ای. در تهران که در نقش دیپلمات ها عمل می کردند و شـش ایرانی که با اداره کشـف ایالات متحده امریکا همکاری داشـتند، کمک لازم را به کرمیت روزولت رسـاندند. او از طریق ارتباطی های مطمئن با آنها ارتباط می گرفت و می کوشـید تا مـدتی از تـمـاسـهای شخصی جلوگیری کنــد.

کرمیت روزولت در تهران به یافتن جال مغلق دسـایس که هدف از آنها به جان هم انداختن ایرانی ها و باالنتیجه تسریع پروسـه^ء سـقوط حکومت مصدق بود، آغاز کرد. در جمله آنانی که در مرحله طرح نقشـه توطئه در حلقه مرکزی آن قرار داشـتند. جورج کیوبی، یکیاز کارمندان  برجسـته سی. آی. ای. و دسـتیاران وی ب. هرمن و د. منویل شـامل بودند. ر. بلیک پروفسور پوهنتون ایل دوسـت دیرین روزولت و « دسـت راسـت او » که برای « تدریس تاریخ »! به تهران آمده بود، در تدارک عملیات سـهم فعال گرفـته بود، کم کسی می توانسـت مشـکوک شـود که این پروفسور ظاهراً صمیمی کارمند کادری سی. آی. ای. باشـد. تمایل مصنوعی وی به محافل دموکراتیک کشـور و برنامه های مبارزه آنها به خاطر منافع ملی ایران و علیه اسـتعمارگران انگلیسی، دروازه های بسـیاری خانه ها را که  شخصیت های سـیاسی، وطنپرسـت و اجتماعی به آنجا می آمدند و در آنها صحبت های علنی پیش برده می شـد، به روی ببلیک گشـودند. پروفسور در عین زمان با خدمات مخصوص ایران ارتباط نزدیک داشـت که این امر به او امکان می داد تا عده ای از رهـبران آنها را به همکاری با سی. آی. ای. جلب کند. در نوامبر 1952 ، زمانی که کرمیت روز ولت در راه باز گشـت از سـفر به تهران در لندن توقف کرد، نماینده گان وزارت امور خارجه تماس وی را به کوجرن کارمند مسئول « انتلجنت سـرویس » سـازمان دادند. کوچرن شـدیداً محرمانه با روزولت اطلاع داد که چرچل وادن بعـد از بقدرت رسـیدن محافظه کاران دفعتاً فیصله نمودند که مصدق باید به هر قیمتی برکنار سـاخته شـود و تقاضا کردند تا « انتلجنت سـرویس » بلادرنگ مصروف این کار شـود. برای تدارک عملیات، گروپ اوپراتیفی در راس خود کوچرن ایجاد گردیده بود.

کوچرن در جریان یصحبت از کرمیت روزولت پرسـید، سی. آی. ای. نسـبت به پیشـنهاد شـرکت در « زمینه سـازی برای کودتا » چگونه برخورد می کرد. کرمیت روزولت نخواسـت پلانهای نضج یافـته در محافل حاکم ایالات متحده امریکا را که او در مورد آن ها اطلاع داشـت هنوز افشـاء کند و افزود، این پیشـنهاد قبل از اینکه اداره امریکا برخورد خود را نسـبت به آن تثبیت می کند باید بوسـیله^ء کارشـناسـان ایالات متحده مطالعه شـود. ولی تصمیم نهایی نمیتواند قبل از حکومت هاری ترومن که میعاد صلاحیت های آن در حال ختم بوده و جای خود را به اداره جدید خواهـد گذاشـت، اتخاذ شـود. ( در ایالات متحده همین اکنون انتخابات برگزار شـدند. هر آن ممکن بود که اداره جمهوری خواه آیزن هاور صلاحیت های خود را بدسـت بگیرد. )

کرمیت روزولت دقیقاً با پلان عملیات که بوسـیله^ء انگلیس ها طرح شـده بود، آشـنا شـد. طوریکه او پی برده، تدارک آن حلقه وسـیع کارمندان کشـف جلب شـده بود. انگلیس ها بنابر علل معلوم نیم خواسـتند الی دریافـت توافق اصولی اداره ایالات متحده امریکا منافع اطلاعاتی خود را در ایران بگویند، ولی کاملاً روشـن بود که آنها دیرین کشـور « دوسـتان » کاملاً با نفوذ دارند که از ارتباطات وسـیع و منجمله حتا در قصر برخوردار اند. نماینده گان « انتلجنت سـرویس » از همان آغاز با صراحت اشـاره کردند که به نفع شـاه کار خواهند کرد. کوچرن در ختم صحبت تأکید کرد که چرچیل وادن از پلان پیشنهادی « انتلجنت سـرویس » با گرمی پسـتیبانی می کنند.

کرمیت روزولت با شـنیدن صحبت های کارمندان « انتلجنت سـرویس » به این نتیجه رسـیده که وضع برای کودتا کاملاً مسـاعد به نظر می رسـد و اطلاعات موجود در باره وضع امور قابل اعتماد اسـت. او با رضایتمندی خاطر نشـان سـاخت که فقط کسـانی به اطلاع در باره عملیات در حال تدارک دسـترسی داشـتند که این اطلاع برای شـان کاملاً ضروری بود. هم در سی. آی. ای. و هم در « انتلجنت سـرویس » این نقشـه در حال طرح با در نظرداشـت تمام عواقب ناشی از این حقیقت بمثابه راز داری اهمیت عظیم دولتی شـمرده می شـد.

در آغاز سـال 1953 رئیس جمهور آیزن هاور فیصله را در باره سـرنگونی صدراعظم ایران مصدق اتخاذ کرد. ( در جنوری 1953 او حین تثبیت برنامه عمل اداره ایالات متحده، اظهار نمود: « ما نمیتوانیم اجازه بدهیم که منافع سـیاسی و اقتصادی ما بنابر مداخله از خارج و یا به اثر بی مسـوولیتی این یا آن سـیاسـت مار در معرض خطر قرار بگیرد» ) سی. آی. ای. یکجا با « انتلجنت سـرویس » عملاً به تدارک کودتا اقدام کرد.

در اثـنای ملاقات اول نماینده گان انگلسـتان و واشـنگتن در اخیر 1952 حرف فقط بر سـر جانب اوپراتیفی قضیه بود. از سی. آی. ای. دیرین ملاقات الن دالیس و کیم روزولت نماینده گی می کردند. انگلیسـها با انعکاس دادن روحیه حکومت خو هدف اصلی عملیات را در آن می دیدند که بهر قیمتی دسـترسی به نفت، ایران را برای خود، باز گردانند. اهداف امریکایی ها فراتر می رفتند. ازینکه برآورده شـدن خواسـت های آنها فقط بر ضرر مواضع حاکم انگلسـتان در منطقه بود بناءً آنها طبعاً نقشـه های خود را کاملاً افشـاء نیمی کردند. این مساله یقیناً از نظر انگلیسـها که احسـاس کرده بودند که امریکایی ها کدام بازی مغلق را، براه انداخـته اند، پوشـیده نمی ماند. اما در مرحله اول تدارک کودتا هر دو جانب در این مورد که مانع اسـاسی در راه آنها مصدق بوده و لازم اسـت به هر قیمتی وی را از میان برداشـت نظر واحد داشـتند.

امریکایی ها که به فکر منافع خود بودند، آنوقت با لغزش زبان تذکر دادند، در صورتیکه عمل مجوزه موفقانه انجام پذیرد، هیچگونه شـرایطی به ارتباط نفت و یا در سـایر عرصه ها بالای شـاه تحمیل نخواهد شـد. از اینک انگلیسـها میدانسـتند که بدون کمک امریکایی ها نمی توانند کودتا را سـازمان بدهـند، مجبور بودند موافقه کنند. حوادث بعدی نشـان دادند که سی. آی. ای. عملیات را در همکاری با « انتلجنت سـرویس » آغاز نموده و بعداً به تأسی از منافع مغرضانه امپریالیزم امریکا راه خود را تغییر داد.

کرمیت روزولت بر اسـاس اطلاعات جمع آور شـده در اثنای مسـافرت ها به ایران و همچنان اطلاعات بدسـت آمده از انگلیسـها بعضی تعدیلات را در پلان برکناری مصدق وارد کرد. در آغاز 1953 او با جنرال سـمیت که تازه پسـت ریاسـت سی. آی. ای. ترک و مقام معاون وزیر امور خارجه را اشـغال کرده بود، صحبتی داشـت. جنرال که در جریان امور قرار داشـت از کرمیت روزولت پرسـید: « این انگلیسـهای احمق چه وقت خواهند آمد و سی. آی. ای. بالاخره خواهند آمد، و سی. آی. ای. بالاخره خواهد توانسـت به عملیات اقدام کند؟ » کرمیت روزولت جواب داد: « فوراً بعد از بقدرت رسـیدن اداره جدید و همینکه شـما با مسـتر جون توسـتر دالس بتوانید آنها را بپذیرید، آنه بیشـتر از ما در آرزوی آغاز تعرض می سـوزند. اما مدت زمانی دیگر نیز به خاطر دقیق سـاختن جزئیات ضرورت اسـت تا یقین حاصل کنیم که ما میتوانیم از عهده آن وظیفه براییم.» کرمیت روزولت به مشـکلات اسـاسی سی. آی. ای. تماس گرفـت. چنانکه می باییستی دقت اطلاعات اجنتوری در باره^ء جوانب ضعیف و آسـیب پذیر برنامه اجتماعی و اقتصادی حکومت مصدق آزمایش گردد تا اقدامات سی. آی. ای. در رابطه به بی ثبات سـاختن وضع در کشـور « به هدف اصابت می کردند » همچنان  لازم بود تا روشـن سـاخته شـود که تلاش های مبنی بر بی اعتبار سـاختن مصدق با اسـتفاده از ارتباطات با عناصر چپی تا چه اندازه امید بخش اند. این مساله به نظر کرمیت روزولت امکان میداد تا بخشی از نیرو ها در داخل کشـور از وی جدا سـاخته شـده و به جانب شاه کشانیده شـوند. ادامه دارد.