پیوسـت به گذشـته:

علی ميرفطروس

ناصر خسرو قباديانی:

صدای طغيان، تنهائی و تبعيد

( بخش دوم)

( فصل دوم از کتاب « تاریخ در ادبیات »)

* تبعید، تنهـا یـک مفهوم جغرافیـائی نیست، بلکـه بیشتر - و مهم تر – یـک مفهوم درونی، عاطفی و فرهنگی است. تبعید: حسرتِ «خواستن»هـائی ست که در حیرتِ « نتوانستن »ها پَر پَر می شوند و می سوزند... و تبعیدی کسی ست که تنها از پشتِ شیشـه های اشک، میهن و مجبوب خویـش را بخاطر می آورد.

* ناصرخسرو در سراسر اشعارش، کینه^ء سوزانی نسبت به فقهای زمانش ابراز می کـند. بـه جرأت می توان گفت که در سراسر قـرن پنجـم/ یـازدهـم هیچ شاعری همانند ناصرخسرو علیه مظالم اجتمـاعی و سالـوس و ریــای فقهـای حاکم پیکار نکرده است.

« بـگذر ای بـاد دلـفروز خـراسانی!

بر يکی مانده به يمگان درّه، زندانی

بُرده اين چرخ جفا پيشه به بيدادی

از دلش راحت و ز تنش، تن آسـانی

گشته چون برگ خزانی ز غم غربت

آن ُرخ ِ روشن ِ چـون لاله^ء  نُعمـانـی

بی گناهی شده همواره بر او دشمن

ترک و تازیّ و عراقی و خراسانی ».

ترکان سلجوقی در ايران بعنوان عوامل و کارگزاران خليفه^ء عباسی همواره به ياری و حمايت خلافت عباسی برمی خاستند، چنانکه در فتح بغداد و اسارت خليفه^ء عباسی بدست ارسلان بساسيری (447/1055) سپاهيان طغرل سلجوقی با حمله به بغداد و جنگ با قوای بساسيری، خليفه^ء عباسی را از اسارت آزاد کرده و وی را بار ديگر به خلافت رساندند (651 /1253). شايد بتوان حمايت ترکان سلجوقی از خلافت عباسی را بازتاب اختلاف ديرين سرداران ترک و سرداران ايرانی ( ارسلان بساسيری و مردآويج ) دانست. بهمين جهت، بسياری از جنبش های اجتماعی ايران در قرون پنجم و ششم / يازدهم و دوازدهم - از جمله جنبش اسماعيليان- دارای خصلتی « ضد ترکی » (البته ترکان ماوراءالنهر) بوده است. ⁽⁴²⁾

ناصر خسرو در سراسر اشعارش از ترکان سلجوقی با نفرت و نفرین ياد می کند. او حملات پی در پی ترکمانان سلجوقی به خراسان را بچشم خود ديده و عواقب شوم اين حملات ويرانگر بر حيات اجتماعی- فرهنگی ايران را مشاهده کرده بود. ناصرخسرو سقوط اخلاقی و افول منزلت اجتماعی مردم خراسان را پس از حمله و استيلای ترکمانان سلجوقی چنين وصف کرده است:

هر ناکس و بنده و پرستاری، « خاتون » ( بانوی عالی نسب )، « بگ » ( اميرو فرمانده سپاه ) و « تگين » ( زيبا و شجاع ) شده که همانند ديوانی بد فعل و غدّار در بوستان (خراسان) خزيده، سروهای آزاده را شکسته و ...

خاتون و بگ و تگين شده اکنـون

                          هر ناکس و بنده و پرستاری

ديوی ره يـافت انـدرين بوستـان

                         بدف علی و ريمنی ⁽⁴³⁾ و غدّاری

بشـکـست و بـکـند ســروِ ِ آزاده

                        بنشاند بجای او سپيداری ⁽⁴⁴⁾

٭ ٭ ٭

دجّال را نبينی بر اُمّـت مـحمد

                                        گسترده در خراسان، سلطان و پادشائی؟

بازار زهد، کاسد. سوق فسوق، رايج

                                       افکنده خوار، دانش، گشته روان، مرائی ⁽⁴⁵⁾

٭ ٭ ٭

که اُوباشی همی بی خان و بـی مـان

                                             در او امـروز، خان گشتند و خاتون

نبـاتِ پُـر بـلا، غُــّز است و قـبچـاق

                                             کـه رُسـته ستند بـر اطراف جيحون

هـمی خـوانند بـر مـنبر زمسـتی

                                             خـطيبان، آفـرين بـر ديـو مـلعون ⁽⁴⁶⁾

٭ ٭ ٭

فعل، همه جُور گشت و مـکر و جفـا

                                             قـول، هـمه زرق و غـدر و افسون شد

چاکر ِ نان پاره گشت فضـل و ادب

                                           علـم بـه مکـر و بـه زرق معجــون شـد

زهد و عدالت، سُـفال گشت و حَجَر

                                        جـهل و سَفــه، زرّ و دُرّ مکنون ⁽⁴⁷⁾ شـد

سر به فلک بر کشيد بی خِرَدی

                                         مـردمی و ســروری در آهـون ⁽⁴⁸⁾ شــد

بادِ فـرومـايـگی وزيــد، وزو

                                              صـورت نيـکی نــژند و محــزون شـــد

خاک خراسانم چو بود جای ادب

                                               مـعدن ديــوانِ نــاکس اکــنون شـــد

حکمت را خانه بود بلخ و کنون

                                       خــانه اش ويــران و سخت وارون شد ⁽⁴⁹⁾

ناصرخسرو در سراسر اشعارش کينه^ء سوزانی نسبت به فقهای زمانش ابراز می کند و آنان را « اُمـّت شيطان »، « ديوانگان اُمـّت » و « زاهدان دجـّال فعل » می نامد که « روی به محراب دارند و دل به سوی چمانه » ( پياله شراب ) ⁽⁵⁰⁾ به جرأت می توان گفت که در سراسر قرن پنجم / يازدهم هيچ شاعری همانند ناصرخسرو عليه مظالم اجتماعی و سالوس و ريای فقهای حاکم پيكار نکرده است:

ای حيلت سازان!  ُجهلای علما نام!

                                              کز حيلـه مر ابليس ِ لعين را وزرائيد

ايــزد چو قضــای بد بر خلق ببـارد

                                              آنـگاه شما يکــسره در خورد قضـائيد

چون حُکم فقيهان نَبوَد جز که به رشوت

                                           بی رشوت هر يک ز شما خود فقهائيد

گر راست بخواهيد چو امروزِ فقيهان

                                                 تـزويرگــرانند شمـا اهــل ريـائــيد

چون خصم سر ِ کيسه^ء رشوت بگشايد

                                            در وقـت، شما بند شريعت بگشــائيد

اندر طلب حکم و قضا بر درِِ سلطان

                                             مـانند عصــا مانده شب و روز بپائيد

با جهل، شما در خورِ نعليد به سر بر

                                    نه در خورِ نعلی ⁽⁵¹⁾ که بپوشيد و بيائيد ⁽⁵²⁾

٭ ٭ ٭

زآنکه دين را دام سازد بيشتر پرهيز کن

                                     زآنکه سوی او چو آمد، صيد را زنهار نيست

حيلت و مکر است فقه و علم او و، سوی او

                                     نـيست دانا هر که او محتال يا مکّار نيست

گاه گويد: زين ببايد خورد کاين پاک است و خوش

                               گاه گويد: نی نشايد خورد کاين کشتار نيست ⁽⁵³⁾

٭ ٭ ٭

اين رشوت خواران فقها اند شما را

                                         ابليس، فقيه است گر اين ها فقها اند ⁽⁵⁴⁾

٭ ٭ ٭

منبر عالمان گرفته ستنـد

                              ايـن گــروهی کــه از درِ دارنـد

دشمن عاقلان بی گنه اند

                              زانـکه خــود جاهل و گنهکارند

بر دروغ و زنا و می خوردن

                             روز و شب همچو زاغ نـاهارند ⁽⁵⁵⁾

ور وديعت نهند مال يتيـم

                             نزد ايشــان، غنيمت انـگارند ⁽⁵⁶⁾

تبليغات ناصرخسرو عليه فقهای خشک انديش و نيز خصلت سياسی مبارزات او در حمايت از دولت فاطميان مصر و دشمنی با رقيب سرسخت آنان ( عباسيان بغداد ) و همچنين مبارزه عليه مظالم ترکمانان سلجوقی، همه و همه، باعث شدند تا ناصرخسرو بزودی مورد دشمنی و تکفير شریعتمداران قرار گيرد ⁽⁵⁷⁾.

در سال 452 / 1060 با فتوی و تحريک فقهای بلخ، گروهی اُوباشِ متعصّب با کارد و دشنه و تير و کمان به خانه^ء ناصرخسرو شبيخون زده و « قصد جان او کردند » ⁽⁵⁸⁾. در اين شبيخون، خانه و اموال ناصرخسرو تاراج شد و به غارت رفت:

 ای زود گـــرد! گــنبد بـــررفتـــه!

                       خــانه^ء وفـا بدست جفــا رفتـه

بــر مــن چــرا گماشتـه ای خــيره

                       چندين هـزار مستِ بــرآشفتـه

ايـن، دشنــه بـرکشيده هـمی تـازد

                        و آن، با کمان و تير بــرو خفته

ايـنم کــند بخُطبــه درون نفريـــن

                  وانم، بنامه فريه ⁽⁵⁹⁾ کند سُـفته ⁽⁶⁰⁾

مـن خيــره مــانده زيرا با مستان

                  هر دو يـکی است گـفته و ناگفته ⁽⁶¹⁾

بدنبال اين شبيخون، ناصرخسرو- به اجبار- متواری و در کوه های يمگان مخفی گرديد:

من گشته هزيمتی به يمگان در

               بـی هيچ گــنه، شـده به زنهاری

چون ديو ببـُرد خان و مان از من 

              به زين بـه جهان نيافتم غـاری ⁽⁶²⁾

يمگان، کوهی بلند و دشوارگذر است که تابستان های آن، گرم و غبارآلود و زمستان های آن، بسيار سرد و طاقت سوز است. محمد زکريای قزوينی از يمگان بعنوان « مکان مستحکم با عمارات عجيب » ياد کرده است. ⁽⁶³⁾

ناصرخسرو تا پايان عمر در يمگان، محصور و محبوس ماند و بيشترِ اشعار و آثارش را در اين تبعيد 25 ساله تأليف کرد.

٭ ٭ ٭

تبعيد، تنها يک مفهوم جغرافيائی نيست، بلکه بيشتر - و مهم تر- يک مفهوم درونی، عاطفی و فرهنگی است. تبعيد، حسرتِ « خواستن » هائی است که در حيرتِ « نتوانستن » ها پَر پَر می شوند و می سوزند... و تبعيدی کسی است که تنها از پشت شيشه های اشک، ميهن و محبوب خويش را بخاطر می آوَرد و حتّی رخصت دست کشيدن بر سيمای عزيزانش را ندارد. بنا بر اين: « تبعيدی کسی است که خود، در جائی، و رؤياها و خاطرات و عاطفه هايش در جای ديگر اند. »، و اينهمه، يعنی؛ پريشانی جان و پراکندگی های ذهن و زبان... و اينچنين است که تبعيد طولانی و انزوای 25 ساله^ء ناصرخسرو در کوه ها سخت و سرمای خشک و خشن يمگان، از وی انسانی زُمُخت و ناسازگار می سازد بطوريکه- مثلاً- از نظر زبان و بکارگيری واژگان، شکاف عميقی ميان « سفرنامه » ی ناصرخسرو و اشعار او در سال های تبعيد وجود دارد. هر قدر که کلمات و عبارات « سفرنامه »؛ کوتاه، ساده و شـفّاف اند، کلام و کلمات اشعار ناصرخسرو- اما- دشوار، زُمُخت و نامطبوع می نمايند. خشم و خروش و عصبيـّتی که در اشعار ناصرخسرو بچشم می خورد هم از تعصّبات عقيدتی او است و هم- خصوصاً- ناشی از شرايط نا نجيبِ غربت و انزوای طولانی وی در تبعيدگاه يمگان است.

کارنامه^ء شعری ناصرخسرو در دوران جوانی اش بر ما روشن نيست. ظاهراً او در آن دوران قصايد و غزل هائی در ستايش مِی و معشوق و زيبائی و زندگی و شادخواری سروده بود ⁽⁶⁴⁾ امـّا در تحولات فکری آينده، به زُهد و پند و حکمت روی نمود و از سرودن اشعار عاشقانه پرهيز کرد. ⁽⁶⁵⁾

 ناصرخسرو در قصايدش شاعری توانا و آزاده جلوه می کند اما اين توانائی و آزادگی خيلی زود در چنبره^ء احساسات دينی و در اسارت باورهای مذهبی پژمرده می شوند. به عبارت ديگر: او عقاب مغروری است که بر ستيغ عواطف و آرزوهای انسانی« َپر» می زند، اما خيلی زود در فضای تاریک تعصّبات مذهبی، « پَر پَر» می زند و حرام می شـود. جان شـاعر و شـيدای او تنها در لحظاتی- در سـطرهای اوليـّه^ء بعضی قصايدش- عرصه^ء جولان می يابد.

 اگر عاطفه ( احسـاس) و خيال ( تصوير) را از عناصر اسـاسی یک شـعر خوب بدانيم ⁽⁶⁶⁾ ناصرخسرو قباديانی، شـاعر تب و تاب های شـاعرانه و سـراينده^ء شـور و شـراره های عاشـقانه نيسـت. زن، زيبائی، شـراب و شـيدائی های انسـانی در شـعرهايش جلوه^ء چندانی ندارند. شـعر او، اسـاسـاً شـعر تعليم و اخلاق و اندرز اسـت و در اين راه چنان افراط می کند که بسـياری از اشـعار او به نظم های طويل تبليغی تنزّل می يابند، با اين همه، اندوه آوارگی، دلتنگی های غربت تبعيد، روح سـرکش و عاصی، و همـّت بلند او از خلال شـعرهايش نمايان اسـت.

شـعر خوب- در عين حال- حاصل هيجان های جان و بی تابی های درون اسـت و ناصرخسرو آنجا که از درون و دلتنگی های خويش سـخن می گويد به « جوهر شـعر» نزدیک می شـود، و اينهمه در يادآوری های شـاعر از گذشـته و خصوصاً در يادِ يار و ديارش جلوه ای خاص می يابند:

سـلام کن ز من اي باد، مر خراسان را

                                         مر اهل فضل و خِرَد را نه عام و نادان را

خبر بياور ازيشـان بمن، چو داده به وی

                                           ز حالِ من به حقيقت خبر مرايشـان را

بگوی شـان که جهان، سـروِ من چو چنبر کرد

                                     به مکرِ خويش و، خود اينسـت کار کيهان را

کنون که ديو، خراسـان به جُمله ويران کرد

                                              از او چگونه سـتانم زمينِ ويران را ⁽⁶⁷⁾

٭ ٭ ٭

که پرسـد زين غريبِ خوارِ محـزون

                                             خراسـان را که: بی من حال تو چون؟

هميدونی ⁽⁶⁸⁾ چو من ديدم به نوروز؟

                                             خـبر بـفرسـت اگـر هسـتی هميـدون

درختـانت هـمی پوشـنـد مُبـرَم ⁽⁶⁹⁾

                                             هـمی بنـدنـد دسـتـارِ طَبَرخون؟ ⁽⁷⁰⁾

نقـاب رومـی و چـينی بـه نيسـان ⁽⁷¹⁾

                                             هـمی بنـدد صبـا بر روی هامون؟

گرايـدونی ⁽⁷²⁾ و ايـدون اسـت حالت

                                          شـبت خوش باد و روزت نيک و ميمون

مـرا باری دگـر گـونسـت احــوال

                                            اگـر تـو نيسـتی بی من دگـرگــون

مـرا دونـان ز خـان و مـان بـرانـدنـد

                                            گـروهی از نمــاز خويـش سـاهون ⁽⁷³⁾

خراسـان جای دو نان گشـت، گنجد

                                            بــه يـک خـانه درون، آزاده بـادون؟

نداند حال و کـار من جـز آن کس

                                            کــه دو نـانش کنند از خانه بيرون ⁽⁷⁴⁾

٭ ٭ ٭

ای باد عصر! گرگذری بر ديـار بــلخ

                                               بگذر به خانه^ء من و آنجا جوی حال

بنگر که چون شـداسـت پس از من ديار من

                                             با او چه کرد دهر جفا جوی بد فعال

ترسـم که زير پای زمانه خراب گشـت

                                      آن باغ ها خراب شـد و آن خانه ها تلال ⁽⁷⁵⁾

ای بی وفا زمانه چه جوئی همی ز من

                                      کـز بس مِحال هات ⁽⁷⁶⁾ مرا ديگرسـت حال

آن روزگار چون شـد و آن دوسـتان کجا؟

                                      ديـدار شـان حـرام شـد و يادشـان حلال؟ ⁽⁷⁷⁾

٭ ٭ ٭

بگذر ای بــاد دلــفروز خـراسـانی!

                                              بر يکی مانده به يمگان درّه، زندانی

اندر اين تنگی بی راحت بنشـسـته

                                              خالی از نعمت و ضعيت ⁽⁷⁸⁾ و دهقانی

بُرده اين چرخِ جفا پيشـه به بيدادی

                                            از دلـش راحـت و ز تنش تـن آسـانی

دل، پر اندوه تر از نار ِ⁽⁷⁹⁾ پُر از دانه

                                           تن گـدازنده تـر از نـالِ ⁽⁸⁰⁾ زمسـتانی

داده آن صورت و آن هيکلِ آبادان

                                           روی زیِ ⁽⁸¹⁾ زشـتی و آشـفتن و ويـرانی

گشـته چون برگ خزانی زغم غربت

                                           آن رُخ روشـن ِ چـون لالــه^ء نـُعمــانی

بی گناهی، شـده همواره بر او دشـمن

                                             تُرک و تازیّ  و عراقی و خراسـانی ⁽⁸²⁾

٭ ٭ ٭

آزرده کــرد، کژ دُم غربت، جـگر مرا

                                           گـوئی زبـون نيافت به گيتی، مگر مرا

در حالِ خويشـتن چو همی ژرف بنگرم

                                            صفرا ⁽⁸³⁾ همی برآيد از اندوه به سـر مرا

گـويم: چــرا نشـانـه^ء تيـر زمــانه کـرد

                                           چــرخِ بــلندِ جـاهـل ِ بيــدادگـر، مرا

گر در کمال فضل بُوَد مرد را خطر ⁽⁸⁴⁾

                                     چون خوار و زار کرد پس اين بی خطر مرا؟

گر بر قياس فضل بگشـتی مدار چرخ

                                               جــز بــر مقّر ِ ماه نبودی مقّر مـرا

نی نی! که چرخ و دهر ندانند قدر فضل

                                                اين گـفته بود گاهِ جوانی پدر مرا:

« دانش به از ضياع و به از جاه و مال و مـُلک »

                                              اين خاطر خطير چنين گفت مر مرا

بـا خاطرِ مـنوّرِ روشـن تـر از قـمر

                                          نـايد بــه کــارِ هيـچ مـقّر قـمر مــرا

 با لشـکر زمانه و با تيغ تيز دهــر

                                         دين و خِرَد بس اسـت سـپاه و سـپر مرا ...

منگر بدين ضعيف تنم زآنکه در سـخن

                                        زيـن چــرخِ پـر سـتاره فزون اسـت اثر مرا

هر چند مسـکنم به زمين سـت، روز و شـب

                                        بــر چرخ هفتم سـت مجالِ سـفر مرا ... ⁽⁸⁵⁾

٭٭٭

در سـال 481/1088 پس از 25 سـال تبعيد و تنهائی، سـرانجام صدای سـرکش ناصرخسـرو قباديانی در تنهائی های غربت يمگان فرو مُرد، اما دو سـال بعد ( بسـال 483/1090) طلوع فدائيان اسـماعيلی در قلعه^ء الموت به رهبری حسـن صبـّاح، طليعه^ء فريادهای ديگر بود:

 نکــوهش مکن چـرخ نيلوفــری را

                               برون کن ز سـر بادِ خيره سـری را

بسـوزند چوب درختــان بـی بــر

                             سـزا خود همين اسـت مر بی بری را

درخت تو گــر بـارِ دانش بــگيرد

                             بــه زيــرآوری چــرخ نيـلوفــری را

من آنم که در پای خوکان نريزم

                           مــر ايــن قيمتی دُرّ ِ لـفظ دَری را ⁽⁸⁶⁾

پاریس: اکتبر 1999

بازنویسی: اکتبر 2005

پی نوشت ها

٭- تاريخ در ادبيات، 275 صفحه، بهاء 10 يورو=  10 دلار، مرکز پخش: انتشارات فروغ، کُلن (آلمان)، تلفن - فاکس 2019878 ( 221-0049 )،

Foroughbook@arcor.de

42- درباره^ء علل و عوامل حمایت غزنویان و سـلجوقیان از خلافت عباسی، نگاه کنید به بحث اسـتاد غلام حسـین یوسـفی: فرخی سـیسـتانی، صص 147-153؛ درباره^ء اختلاف سـرداران تُرک و ایرانی، نگاه کنيد به: باسـتانی پاريزی، صص 264-266

43- ريمن: حيله گر و مکّار

44- ديوان، ص 351

45- مرائی: رياکار، ديوان، ص 332

46- ديوان، ص 144-145

47- مکنون: پنهان و مخفی

48- آهون: نقب و سـوراخ

49- ديوان، صص 78-79 . مقايسـه کنيد با قصيده^ء انوری:

بر بزرگان زمانه شـده خُردان سـالار 

بر کريمان جهان، گشـته لئيمان مهتر

بدرِ دونان، احرار، حزين و حيـران   

در کفِ رنـدان، ابـرار، اسـيـر و مضطر  

 (ديوان انوری، ص 106)

50- ديوان، ص 383

51- نعل: کفش، نعلین

52- ديوان، ص 447

53- ديوان، صص 311-312

54- ديوان، ص 248

55- ناهار: گرسنه

56- ديوان، صص 472-473

57- تذکره الشـعراء، دولتشـاه سـمرقندی، صص 50-51. ناصرخسـرو در اشـعار خود از ترکان سـلجوقی بعنوان عوامل سـياسی تبعيد خود ياد کرده اسـت. از جمله نگاه کنيد به: ديوان، صص 16 و 156

58- زادالمسـافرين، صص 280 و 402؛ آثارالبلاد، محمد زکريای قزوينی، ص 489؛ حبيب السـير، ميرخواند، ج 2، ص 456

59- فريه، بر وزن شـبيه: لعنت و نفرين

60- سـفته: تحفه، حواله

61- ديوان، ص 303

62- ديوان، ص 351

63- آثارالبلاد، صص 489- 490 ذيل « یمگان». برای آگاهی بيشـتر درباره^ء يمگان نگاه کنيد به مقاله^ء خليل الله خليلی، نشـريه^ء آريانا، کابل ( افغانسـتان)، سـال 33 (1354)، شـماره^ء 2، صص 1-22؛ لغت نامه دهخدا، ذيل               « يمگان».

64- گاهی ز درد عشق پسِ خوب چهرگان 

گاهی ز حرصِ مال، پسِ کيميا شـدم

وقتِ خزان به بارِ رزان شـد دلم خراب 

وقت بهـار، شـاد بـه آب و گيـا شــدم

 (ديوان، ص 138 همچنين نگاه کنيد به ص 102)

65- غزل را در بدسـت زهد دربند!  (ديوان، ص 183)

66- در اين باره نگاه کنيد به: طلا در مس، رضا براهنی، صص 75-135؛ صُوَر خيال در شـعر فارسی، محمدرضا شـفيعی کدکنی، صص 1-15

67- ديوان، صص 116 و 118

68- هميدون: همچنان

69- مُبرم: نوعی پارچه^ء ظريف

70- طبرخون: بيد سـرخ

71- نيسـان: ماه فروردين و ارديبهشـت

72- ايدون: چنين

73- سـاهون: غافل و فراموشـکار

74- ديوان، ص 114

75- تلال: پشـته، ويرانه

76- محال: مکر و فريب

77- ديوان، صص 253-254

78- ضيعت: باغ و زمين

79- نار : انار

80- نال: نی، نای

81- زی: سـویِ

82- ديوان، ص 435

83- صفرا: زردرنگ، « صفرا به س